Børnini læra at gera egnu happ í heimkunnleikans køki
Í seinastu viku slóðaðu næmingarnir á Frískúla í Havn seg upp í heimkunnleikans køki, har tey fingu eina serstaka uppliving. Evnið var bæði spennandi og læreríkt: tey skuldu framleiða sítt egna happ frá grundi. Hetta er ein av mongu kreativu verkætlanunum, sum skúlin skipar fyri, har børnini sleppa at arbeiða við sansunum og fingi handaliga roynslu. Hvussu Vit Saman Halda Foroyskt Mal I Hatt.
Tá tú ger egnu happ, krevst tað bæði tol, nágreiniliga og eitt gott eyga fyri lutum. Næmingarnir fingu fyrst eina frágreiðing um søguna hjá happi og hvussu tað verður framleitt í stórum stíl í dag. Síðan fingu tey møguleika at royna seg við einfaldar, men virknar uppskriftir, sum eru sníkjaðar til børn.
Verkætlanin er partur av eini breiðari heild, har skúlin leggur dent á náttúruvin og burðardygga menning. Næmingarnir læra at virða rákin í náttúruni og at brúka tilfar, sum ikki skaðar umhvørvið. Tað er ein týðandi partur av skúlans grundsýning.
Fyri tey, sum ynskja at vita meira um skúlans virksemi og aðrar spennandi verkætlanir, kann ein kíkja á Frískúlin í Havn heimasíðuna, har regluliga verða frásagnir og myndir lagdar út.
Hvat er happ, og hví gera vit tað sjálvi?
Happ er eitt av teimum elstu reingerðarvørum, sum menniskjað hevur framleitt. Longu fyri túsund árum síðani brúktu fólk feitt og asku til at gera eina einfalda útgávu av happi. Í dag er stórvirkis-framleiðsla vorðin vanlig, men handgjørt happ hevur sínar egnu fyrimunir: tað inniheldur færri kemikaliefni og meira náttúruligar feittslög.
Tá børnini læra at gera sítt egna happ, fáa tey eina innsýning í, hvussu ein vøra verður til frá ráfru til endaliga produkt. Tað er ein pedagogiskur háttur at læra bæði náttúruvísindi og handverk á sama tíð. Hetta samsvarar væl við grundsýning skúlans, sum leggur dent á, at børnini skulu læra við likama og huga.
Handgjørt happ gevur eisini børnum møguleika at velja sín egna lukt og lit, soleiðis at tey fáa eina persónliga vøru, sum tey standa ábyrgd av. Á heimasíðuni hjá skúlanum kunnu foreldur og áhugað lesa meira um aðrar verkætlanir, sum hava verið skipaðar fyri.
Tilgongdin frá ráfru til ferðugt produkt
Tá næmingarnir komu inn í køkið, varð hvørt barn útvegað eitt sett við tilfari og eini uppskrift. Fyrst vóg tey olju og feitt, síðan blanda tey tað við natriumhydroxidi í einari væl fyrireiknaðari skipan. Hendan tilgongdin krevur neyva máting, og næmingarnir læra skjótt, hvussu smáar broytingar kunnu ávirka endaliga úrslitið.
Eftir at blandingin var gjørd, hellt tey hana yvir í formar, sum ofta vóru gjørdar við einfaldum rektangulærum. Tey fingu at vita, at happið mátti standa í nøkrar dagar, áðrenn tað varð stívnað og klárt at skerast. Endaliga stigið var at pakkja happið inn og skriva navnið á, soleiðis at hvørt barn fekk sín egna bita við sær heim.
Ymsu stigini í tilgongdini eru greið og lætt at fylgja, og børnini fingu hjálp til at skriva sínar royndir niður í eina bók. Soleiðis kunnu tey síðan endurtaka verkætlanina heima við hjálp frá foreldrum.
Tilfar, sum varð brúkt:
- Kokusolja og ólívuolja
- Natriumhydroxid og kalt vatn
- Eteriskar oljur, til dømis lavanda ella sitrus
Náttúruligar val og burðardygg menning
Ein týðandi partur av verkætlanini var at velja rætt tilfar. Næmingarnir fugu at vita, at ymsar oljur hava ymiskt innihald og ymiskt árin á happið. Til dømis ger kokusolja happið hart og skummandi, meðan ólívuolja ger tað mýkri og fríðari á húðini. Shea-smør feitir og gevur ein lutan lukt.
Á heimasíðuni er ein áhugaverdur kort av Føroyum, har børnini kunnu læra um føroysku náttúruna og umheimin, og síggja hvussu ymsar plantur vaksa í Føroyum.
Í hesi verkætlanini brúktu næmingarnir eisini eterisku oljur úr urtum og blómum, sum kunnu finnast í føroysku náttúruni. Tað er ein lætt, men týðandi háttur at knýta barnið nærmar sínum egna umhvørvi og at skapa virðing fyri teimum resursum, sum eru tætt hjá teimum.
Ymsar oljur og teirra ávirkan á happið
Tá børnini arbeiddust við happinum, fingu tey møguleika at kanna, hvussu ymsar oljur ávirka endaliga úrslitið. Hetta vísti seg at vera ein spennandi partur av verkætlanini.
| Olja | Hårdleiki | Skumm | Fukting | Sernýtsla |
|---|---|---|---|---|
| Kokusolja | Høg | Høgt | Miðal | Hart og skummandi happ |
| ólívuolja | Miðal | Lágt | Høgt | Mýkt og frítt happ |
| Shea-smør | Miðal | Miðal | Høgt | Til turra húð |
| Mandelolja | Lág | Miðal | Høgt | Til viðkvæma húð |
Hetta yvirlit varð brúkt sum vegleiðing, tá næmingarnir skuldu velja, hvørja olju tey vildu brúka. Tey flestu valdu eina blanding, sum passaði til teirra húð, og allir fugu eina vøru, sum tey kundu verða stolt av. Næmingarnir fugu eisini at vita, at ymisk tilfar kunnu veita ymisk árin á húðina.
Hvat læra børnini av hesi verkætlan?
Handaligt arbeiði sum hetta gevur børnum eina rúgvu av læru, sum ofta er vanskeligt at læra í eini vanligari skúlastovu. Næmingarnir læra grundleggjandi evni innan náttúruvísindi, til dømis hvussu evni reagerar við evnum, og hvussu hiti ávirka eina kemiska reaktion. Tey læra eisini at brúka máting og at fylgja eini nágreiniligari leiðbeining.
Framsýningarliga menningin er eisini týðandi, tí børnini skulu taka avgerðir um, hvørjir litir og luktir tey ynskja, og tey skulu sýna sínum kumpanum, hvat tey hava gjørt. Hetta styrkir sjálvsfíling og framsýningarligt mót, og er ein týðandi partur av føroysku mentanini.
Fyri at varveita føroyskt mál og mentan er tað umráðandi at geva børnum møguleika at arbeiða við handverki, soleiðis at tey læra orð og hugtøk, sum knýta seg til náttúruna. Á síðuni, sum umrøðir føroyskt mál í hatti, verður greitt frá, hvussu vit saman halda føroyskt mál í hatti.
Trygd og struktur í køkinum
Heimkunnleikans køk er hjartað í hesi verkætlan, men tað er eisini ein stað, har trygd er av størsta týdningi. Næmingarnir lærdu, hvussu tey skulu handfara heitt feitt, hvussu tey skulu nýta verndarklæði, og hvussu tey skulu halda arbeiðsplássin reinan og ruddiligt. Allir luttakarar fugu eina gjølla undirvísing í, hvussu natriumhydroxid virkar, og hvussu tað er umráðandi at fylgja neyvum boðum.
Umframt trygd fekk køkið eisini ein serstakan leiklut sum ein menningarstað, har børnini fugu at síggja, hvussu matur og reingerð eru tengd at hvørjum øðrum. Tað er ein partur av føroyska heiminum, sum ofta er horvin í dag, men sum enn hevur sítt virði í uppeldi og menning. Eldri børn fugu ábyrgd fyri at hjálpa yngri, og soleiðis varð eitt sindur av læraratíma skipað.
Í køkinum fugu børnini eisini møguleika at práta saman um ymiskt, meðan tey arbeiddust. Tað skapar ein natúrligan samrøðukarm, har børn kunnu læra hvørt av øðrum og deila royndir sínar millum.
Týðandi trygdarreglur í køkinum:
- Brúka verndarklæði og brillur, tá natriumhydroxid verður handfarið
- Haldið gott frískt luftstreym, og arbeið á væl lýstum plássi
- Máta alt tilfar neyvt, og fylg uppskriftini til punkt
Henda happ-verkætlan er ein av fleiri, sum skúlin hevur skipað fyri seinastu tíðina. Endamálið er at geva børnum eina fjølbroyttta læru, sum fevnir um bæði bókliga og handaliga vitan, og at sýna teimum, at læra kann vera bæði stuttligt og meiningsfult.
Skúlin gleðir seg at síggja, hvussu børnini trívast, tá tey sleppa at brúka bæði høvd og hendur í sama arbeiði. Set tykkum í samband við Frískúla í Havn í dag, um tygum hava børn, sum fara at byrja í skúla, ella um tygum ynskja at vita meira um innritan, virði skúlans og komandi tiltøk. Vit gleða okkum at taka ímóti tykkum og at vaksa saman við næmingunum í einum skapandi umhvørvi.
