Børnini læra at gera føroyskt brúnkjøt og ræst
At læra um føroyskan mat er eisini at læra um søgu, náttúru og felagsskap. Tá børnini arbeiða við brúnkjøti og ræstum mati, fáa tey innlit í eina matmentan, sum er knýtt at seyði, árstíðum og gomlum arbeiðsháttum. Læran verður ítøkilig, tí børnini síggja, luktna, nema við og smakka tað, sum tey arbeiða við.
Á Frískúlanum í Havn verður dentur lagdur á, at børn skulu kenna seg trygg, áhugað og virkin í undirvísingini. Eitt verkætlanararbeiði um føroyskar matvanar kann tí sameina náttúruvísindi, handaverk, føroyskt mál, søgu og heimilisfrøði í einari felags uppliving.
Ræsting og matgerð krevja tol og neyvt arbeiði. Børnini læra, at góður matur ikki altíð verður gjørdur skjótt, og at siðvenjur verða varðveittar best, tá ið tær verða vístar í verki og bornar víðari millum ættarlið.
| Evni | Hvat børnini kunnu læra |
|---|---|
| Brúnkjøt | Rávørur, reinføri og siðbundna matgerð |
| Ræstur matur | Tíð, loft, hitastig og broytingar í kjøtinum |
| Føroyskt mál | Orð, frásagnir og samrøður um matmentan |
| Samstarv | At býta uppgávur, lurta og taka ábyrgd |
| Sansir | At eygleiða lit, lukt, smak og áferð |
Maturin sum mentan
Brúnkjøt er ein partur av føroysku matmentanini, og arbeiðið við tí gevur børnunum høvi at skilja, hvussu matur fyrr varð goymdur og brúktur gjøgnum árið. Áðrenn frystiboksir og nútímans goymsluloysnir vóru vanligar, hevði salting, turking og ræsting stóran týdning fyri at varðveita kjøt.
Í skúlastovuni kann lærarin greiða frá, hvussu seyðurin hevur havt týdning fyri føroyska húsarhaldið. Ull, skinn, kjøt og feitt vóru alt virðismiklar rávørur. Á tann hátt verður eitt matverkætlan eisini ein samrøða um arbeiði, sjálvbjargni og sambandið millum fólk og náttúru.
Rávørur og arbeiðsgongd
Børnini kunnu fyrst kanna, hvørjar rávørur verða brúktar, og hvussu tær verða fyrireikaðar. Lærarin kann vísa teimum munin á fesku, saltaðu, turkaðu og ræstu kjøtrávørunum. Tað er týdningarmikið, at børnini skilja, at ymisk stig í viðgerðini geva ymiskan lit, lukt, smakk og áferð.
Í einari tryggari verkætlan kunnu børnini arbeiða við smáum sýnum og gera einfaldar eygleiðingar. Tey kunnu skriva niður, hvussu kjøtið broytist, og tekna eina arbeiðsgongd frá rávøru til liðugt brúnkjøt. Eisini ber til at tosa um, hví reinføri, rætt hitastig og røtt goymsla eru avgerandi.
Trygd og ábyrgd
Tá ið arbeitt verður við kjøti, skal trygdin altíð koma fyrst. Vaksin fólk hava ábyrgdina av øllum stigum, sum kunnu vera vandamikil, og børnini skulu ikki sjálvi salta, turka ella ræsta mat uttan neyvt eftirlit. Verkætlanin kann kortini geva teimum góða vitan um, hvussu matvørur skulu handfarast.
Børnini kunnu læra at vaska hendur, halda arbeiðsplássið reint og skilja millum reiðskap til rátt og liðugt kjøt. Tey kunnu eisini venja seg við at arbeiða róligt og fylgja leiðbeiningum. Hetta styrkir ábyrgdarkensluna og vísir, at góð matgerð krevur bæði hugflog og neyvari arbeiðshættir.
Læring við sansum
Ræstur matur gevur eitt serligt høvi at arbeiða við sansunum. Børnini kunnu lýsa litin, luktin, smakin og ávirkanina, sum ymiskt veður hevur á ræstingina. Tað ber til at gera eitt sansakort, har næmingarnir skriva orð, tekna myndir og samanbera upplivingar sínar.
Ikki øll børn dáma ræstan mat, og tað er heilt í lagi. Endamálið er ikki, at øll skulu eta tað sama, men at tey skulu tora at kanna og seta orð á tað, tey uppliva. Virðing fyri ymiskum smaki og siðum ger samrøðuna ríkari og gevur rúm fyri bæði forvitni og varsemi.
Søga, sagnir og frásagnir
Matur verður ofta knýttur at frásøgnum um fólk, bygdir og serligar hendingar. Børnini kunnu spyrja foreldur, ommur og abbar, hvussu brúnkjøt og ræstur matur vórðu gjørd fyrr. Tey kunnu savna orð og frásagnir um, nær maturin varð borðreiddur, og hvør hevði ábyrgd av arbeiðinum.
Frásøgnir kunnu eisini brúkast sum ein natúrligur partur av føroysktundirvísingini. Á heimasíðuni hjá skúlanum ber til at lesa um, hvussu sagnir verða brúktar í læringini. Tá børnini skriva sína egnu frásøgn um ein matdag, sameina tey málsliga venjing við siðbundna vitan.
Felagsskapur kring borðið
Ein felags matløta kann verða endin á verkætlanini. Børnini kunnu hjálpast at at dekka borð, gera eina framsýning og greiða frá arbeiðsgongdini. Summi kunnu siga frá søguni, onnur vísa myndir ella lesa upp orð, sum tey hava savnað. Á tann hátt fær hvør næmingur eina uppgávu, sum hóskar til áhuga og førleika.
Føroyskur sangur, dansur og handaverk kunnu eisini verða knýtt at evninum. Børnini kunnu gera borðkort við føroyskum mynstrum, syngja ein gamlan sang ella arbeiða við orðum frá seyðahaldi og matgerð. Slík tvørgreinalig undirvísing ger skúladagin fjølbroyttan og gevur børnunum eina kenslu av, at teirra arbeiði hevur veruligan týdning.
Vitan sum verður borin víðari
Tá ið børnini arbeiða við siðbundnum matvørum, er tað gagnligt at geva teimum einfaldar uppgávur, sum tey kunnu loysa saman. Lærarin kann skipa arbeiðið soleiðis, at børnini bæði eygleiða, dokumentera og greiða frá. Tað ger vitanina sjónliga og gevur teimum eitt felags úrslit at vera errin av.
Nøkur lykilatriði í verkætlanini eru:
- At kanna, hvussu føroyskur matur verður varðveittur
- At læra orð um seyð, kjøt, ræsting og matgerð
- At arbeiða reinligt, vandliga og saman við øðrum
- At virða ymiskan smakk og ymiskar familjusiðir
Ein slík verkætlan kann enda við einari lítlari framsýning ella matløtu, har børnini vísa, hvat tey hava lært. Fyrireikingin kann fevna um:
- Myndir og tekningar av arbeiðsgongdini
- Frásagnir frá familju og lokalsamfelagi
- Sansakort við orðum um lukt, smakk og áferð
- Ein felags framløgu fyri foreldrum og næmingum
Á henda hátt verður matmentan ein livandi partur av skúlalívinum. Børnini læra, at føroyskar siðvenjur ikki bert hoyra fortíðini til; tær kunnu kannast, kjakast um og brúkast í nýggjum læringarsamanhangum. Meira um skúlan, virksemið og tær karmar, sum stuðla slíkari læring, sæst á heimasíðu Frískúlans.
Lat børnini fáa høvi at læra við hondunum, sansunum og frásøgnunum. Við einum tryggum og hugnaligum felagsskapi kunnu tey gera føroyskt brúnkjøt og ræst til eina uppliving, sum sameinir mat, mál, søgu og gleði í læringini.
