Hvussu ættarbólkar gera familjuna livandi í læruni
Tá børn arbeiða við ættarbólkum, fáa tey eitt ítøkiligt amboð til at skilja, hvussu familjur eru bygdar upp, og hvussu fólk eru knýtt saman. Eitt ættartræ kann vísa nøvn, ættarband og tíðarskeið, men arbeiðið snýr seg eisini um minnir, frásagnir, siðir og tær søgur, sum verða bornar frá einari ættarlið til tað næsta.
Á Frískúlanum í Havn kann hetta evnið sameina føroyskt, søgu, samfelagsfrøði, myndlist og munnliga frásøgn. Børnini fáa høvi at kanna sína egnu bakgrund uttan at samanbera familjur sum rættar ella skeivar. Tey læra, at allar familjur eru ymiskar, og at eitt trygt læringsumhvørvi rúmar bæði líkasøkum og munum.
| Arbeiðsháttur | Hvat børnini venja | Dømi um úrslit |
|---|---|---|
| Ættartræ | At skipa upplýsingar og síggja sambond | Ein myndræn familjuætlan |
| Samrøður við familjuna | At lurta og spyrja virðiliga | Ein stutt frásøgn um ein persón |
| Myndlist og handarbeiði | At tulka søgur skapandi | Myndir, kort ella lutir |
| Keldur og søvn | At kanna fortíðina | Myndir, brøv og staðarnøvn |
Ættarbólkurin sum mynd av familjuni
Ein ættarbólkur er ein einfaldur háttur at vísa, hvørjir persónar hoyra saman í eini familju. Vanliga byrjar barnið við sær sjálvum og arbeiðir síðani aftur til foreldur, ommur og abbar. Síðani kunnu systkin, mostur, mamubeiggi, pápabeiggi og onnur familjubond leggjast afturat.
Tað týdningarmesta er ikki, at ættartræið verður fullkomið. Endamálið er, at børnini skilja hugtøk sum ættarlið, skyldskapur og familjuband. Tey síggja eisini, at familjur kunnu vera ymiskar: summi hava eina mammu og ein pápa, onnur búgva hjá einum foreldri, og onnur hava stjúkfamilju ella fosturforeldur.
Byrja við tí, barnið veit
Arbeiðið kann byrja við eini mynd av barninum sjálvum. Síðani kann lærarin hjálpa barninum at seta nøvn á tey fólkini, sum tað kennir. Tað er skilagott at brúka einfaldar spurningar: Hvør býr saman við tær? Hvør plagdi at passa teg? Hvør hevur lært teg ein sang, ein leik ella eitt handverk?
Børn skulu sjálvi sleppa at avgera, hvussu nógv tey vilja siga. Summi kenna nógv til ættina, meðan onnur hava avmarkaða vitan ella hava eina fløkta familjusøgu. Lærarin kann tí brúka orð sum “fólk, sum standa tær nær”, um tað kennist betur enn at leggja dent á blóðsambond.
Frásagnir geva nøvn og tøl lív
Eitt ættartræ verður meira spennandi, tá børnini finna eina søgu um ein persón. Tað kann vera ein frásøgn um, hvar ein omma vaks upp, hvussu ein langabbi arbeiddi, ella hvørji frítíðarítriv familjan hevði fyrr í tíðini. Smáar hendingar kunnu siga nógv um gerandislív, arbeiði og samfelagið.
Lærarin kann leggja upp til, at børnini endurgeva søguna við egnum orðum. Tey venja seg at finna høvuðspunkt, lýsa ein persón og seta hendingar í røttan raðfylgju. Samstundis læra tey, at ein frásøgn kann broytast eitt sindur, tá hon verður søgd víðari, og at keldur kunnu hava ymisk sjónarmið.
Spurningar sum skapa góða samrøðu
Tá børn spyrja familjuna um fortíðina, fáa tey venjing í at lurta og vísa áhuga. Ein samrøða kann fara fram við hús, í skúlanum ella sum ein upptikin ljóðfrásøgn, um familjan gevur loyvi til tað. Tað er gott at tosa um, hvussu ein spyr við virðing, og at fólk sjálvi velja, hvat tey vilja deila.
Nøkur hóskandi spurningar eru:
- Hvar búði tú sum barn?
- Hvørji arbeiði ella ítriv hevði tú?
- Hvør sangur, matur ella siður minnir teg um familjuna?
- Hvat vilt tú fegin, at børnini minnast um tína tíð?
Slíkar samrøður kunnu eisini geva rúm fyri føroyskum máli og staðbundnum frásagnum. Børnini hoyra kanska orð, orðatøk og staðarnøvn, sum ikki verða brúkt dagliga longur. Tey kunnu skriva nýggj orð upp og kanna, hvar tey koma frá.
Keldur, myndir og lutir úr gerandisdegnum
Familjusøgur kunnu kannast við fleiri ymiskum keldum. Gamlar myndir, brøv, dagbøkur, kirkjubøkur og skjalasøvn kunnu vísa, hvussu fólk vóru skyld, og hvar tey búðu. Ein gamal lutur, so sum eitt amboð, ein bundin troyggja ella ein matuppskrift, kann eisini verða ein kelda til søguna.
Børnini eiga at læra, at ein kelda skal viðgerast varliga. Ein mynd sigur kanska nakað um klæðir og umhvørvi, men ikki alt um, hvussu fólk høvdu tað. Við at samanbera tvær ella fleiri keldur læra børnini at kanna, spyrja og skilja millum tað, tey vita, og tað, tey gita.
Skapandi arbeiði ger læruna sjónliga
Ættarbólkar kunnu arbeiðast við á nógvar ymiskar skapandi mátar. Nøkur børn vilja tekna eitt stórt træ, onnur vilja gera eina tíðarlinju, eitt kort ella eina bók við smáum persónslýsingum. Eisini ber til at brúka myndatól, ull, seymaarbeiði, leir og endurnýtslutilfar.
Á heimasíðu Frískúlans sæst, hvussu skúlin leggur dent á tryggleika, felagsskap, forvitni og gleði í læruni. Hesi virði hóska væl til eitt ættarverk, har børnini hjálpa hvørjum øðrum, lurta eftir ymiskum søgum og vísa tolsemi fyri teimum, sum arbeiða á annan hátt.
Ein flokkur kann enda arbeiðið við eini lítlari framsýning ella framførslu. Børnini kunnu lesa eina frásøgn, syngja ein gamlan føroyskan sang, vísa eitt handverk ella greiða frá einum staði í familjusøguni. Tað ger læruna felags og gevur børnunum møguleika at vera bæði skapandi og stolt av arbeiðinum.
Familjan í nútíð og framtíð
Ættarbólkurin eigur ikki bara at hyggja aftur í tíðina. Børnini kunnu eisini tosa um, hvussu familjulív broytist, hvussu fólk flyta, læra nýggj arbeiði og fáa samband við onnur lond. Tey kunnu kanna, hvørji siðir familjan hevur varðveitt, og hvørjar nýggjar vanar eru komnir til.
Í eini samtíð, har nógv samskifti fer fram talgilt, er eisini gagnligt at tosa um ábyrgd og mørk. Tá eldri børn kanna, hvussu familjur taka avgerðir um pengar og netnýtslu, kann lærarin vísa á trygga nýtslu av gjaldskorti sum eitt evni til opna samrøðu um ábyrgd, freistingar og góðar vanar. Tað kann setast í samband við, hvussu vit læra av teimum vaksnu og geva vitan víðari.
Nøkur einfald ráð til arbeiðið eru:
- Lat barnið velja, hvørjar familjusøgur skulu við.
- Skriva niður, hvør hevur sagt hvat, og nær.
- Brúka myndir og lutir við samtykki frá teimum, sum eiga teir.
- Virð ymisk familjusnið og ymiskar frásagnir.
Frá ættartræi til felags uppliving
Tá eitt verk um ættarbólkar verður gjørt saman við øðrum, gerst tað ein felags uppliving heldur enn ein persónlig avrikskapping. Børnini kunnu finna felags staðarnøvn, yrki, áhugamál ella siðir, men tey kunnu eisini síggja, hvussu ymiskar familjusøgur eru. Hetta styrkir bæði samleika og virðing.
Í skúlanum kann arbeiðið halda fram við bókadegi, føroyskum dansi, sangi, handverki ella einari framførslu. Hesi tiltøk geva børnunum høvi at brúka tað, tey hava lært, í verki. Foreldur og ommur og abbar kunnu bjóðast við sum frásøgufólk, um tað passar til flokkin og børnini.
Byrjið smátt við einum persóni, einari søgu ella einum gomlum luti. Setið tíð av til at lurta, kanna og skapa, og latið børnini sjálvi vera við til at mynda arbeiðið. Soleiðis kann eitt einfalt ættartræ verða byrjanin til djúpari læring um familju, mentan og tann felagsskap, sum vit øll eru partur av.
