Hvussu vit læra um føroyskan málsøgu og eldri orð
Føroysk málsøga er ein týdningarmikil partur av føroyska kultararbeiðinu. Hon er søga um fólk og landsins, um tíðir sum breyttu mál, og um orð sum vit enn dag brúka. At kenna hana hjálpar økinum at síggja føroyskt mál sum ríktan og samvfeldið við landsins sögu.
Tá ið vit læra um eldri orð, kunna tey ofta virka sum smáar gluggar inn í dagligt lív. Orð eins “bøur”, “vágur” og “vík” liggja í føroyskar staðarnøvn og gøva um byggjar, fløa og fjord. Henda tengingin ger málsøguna konkret og veit barnum okkar nýggja undirstøðu í føroysku orðaheimi.
Í skólanum ber málsøgjan best fram, tá ið hon verður livin og tengd øðrum læring. Børn kunna samanbera eitt orð úr einum songi við sama orð í einum kvæði, tey kunna finna orð í navni á eini gøtu, og tey kunna gera eina lítila frásøgn úr einum orði. Soleðis flyta vit orðini frá bøkini inn í mál og verk.
Í Frískúlin í Havn er læring í føroyskum mál eitt virksomt øki. At hyggja orð, finna teyra upphav og nýta tey í samtalum støðar skap, veltan og bygging. Hetta hjálpar nýggjum orðasøgum at vøksa í føroysku málsøgu.
Málsøgjan bindir orð saman
Orð eru ikki løs orð í orðabókini. Tev bera merki av tíð, umhvørvi og mannagør. Orðini “hús”, “sjór” og “songur” knýtast til bygging, nærøkt og føroyskrar listar. At spyrja um orðin í dagligu lívi flytur málsøgjan inn í sjálvt føroyskt mál.
| Keldið | Dømi | Málsøguliga týdning |
|---|---|---|
| Munnligar søgur | Kvæði og frásøgnir | Hvussu orð vóru brúkt heima |
| Skriftligir keldar | Handrit og bréf | Hvussu mál og skrift breyttust |
| Orðabøkur | Skilgreingar og orðsøga | Hvussu orðin tóku nýgg týdning |
| Staðarnøvn | Kirkjubøur og Sørvágur | Hvussu staðarnøvn seta merki á málin |
Ein orðkæði kann ikki standa eins. Í kvæði er orðið út fyri eyga fólkinum, sum høyrir; í skrift er orðið føroyskt at sjá, men kundi hava verið danskt ella enskt í upphavi. Vergingin er at samanbera keldana, tí at teir varpa ljósi á hvør parturin og hvør túmi.
Tá børn hyggja svona, tey fatta mál sum eitt samskapt. Tey merkja orð, tey gera orð saman og tey fortelja hvat tey hava funn. Ikki øll orðin eru nýgg, men øll tey gøva føroyskum børnum eitt menniskjaligt samband við føroyskt mál.
Munnligt mál og skrift lysa hvør við sín
Munnligt mál varð fyrst í samspil við fólk, sum vóru vit undan. Føroyskar søgur, kvæði, reimsi og orðatøgn fluttu orð úr einari týð inn í aðra. Tá nakað varð skrivað, vóru færri orð sýnileg føroysk, enn tá tey vóru í munni. Munn og skrift stuððu sostan hvør við sín.
Í handritum og brøvum finnast eldri orðaskrift, sum vit kunnja samanbera við nýggjar orðaskrift. Bókingar, dagbløð, skjøl og privat bréf sýna eisini, hvussu fólk talað og skrivað. Orðin kunna vera skrivað eins tey vóru hoyrd, ella tey kunna vera týdnd, so skriftin fær onnur týdning.
Orðaskrift er ikki alltid ein føroysk málfeil. Ein dagblaðmaður kann hava valt aðra skrift, og privat brév kunna brúka orð, sum vóru nýgg fyrr. Orðabreitingin lærer okkum at hyggja nær við tekst og tíð.
Eldri orð hava ymsar týdningar
Eldri orð eru ikki eitt einstaka slag. Sum orð eru enn í dagligari nýtsu, sum eru varðveitt í staðarnøvnum, og sum eru komin úr nýtsu, men enn skrivað í søguskølum. Orðin kunna eisini hava broytt týdning, so at orðið í einum gamalum teksti ikki altid merkar eins og í dag.
Staðarnøvn eru serstak høvi fyri at skilna. Orðini “kirkja”, “vágur” og “vík” liggja í “Kirkjubøur”, “Sørvágur” og “Skálavík”. Tey gøva okkum gluggar inn í býggjarlívið, sum fólk helt fyrr, og hjálpa okkum at skilja landsins og nærøktina. Tí er eitt gamalt orð ofta best stað í einum staðarnøvni.
Tað skal sitja í einum sambandi, sum kæmi, tá ið eitt gamalt orð verður nýtt í dag. Tað kundi ørlist at svørta at gamalt mál, men vit kunna gøva orðið ein nýggja løgu, sum samsvarar einum góðum minni.
Orðabøkur og søguskøl svara spurningum um orðið
Með upplysingunum á heimasíðan hjá Frískúlin í Havn fær ein lesari yvirblick yvir skúlanna, starvið, tiltøgurnar og dagatalan. Tað er eisini gott útgangsholdt til at finna fróðskap, tiltøgur og tengingar, sum kunna leggja føroyska málsøgu inn í skólalívið.
Til at finna orðsøgu eru orðabøkur, málnevndin og søguskøl góðar keldar. Orðabók Føroya Fróðskaparfelags kann visa, hvat orð merkir, hví tann varð nevnt, og hvussu tey vóru brúkt. Á heimasíðunum hjá Føroyska málnevndin og Landsarkiv Føroya liggja eisini upplysingar um mál, skrift og orð, sum eldri keldar ikki týna.
Tá eitt orð er fundið, skal lesingin fylgja orðinum úr sama teksti. Hvat stóð fyri orðið? Hvor skrivaði? Hvussu varð tað brúkt? Svørini hjálpa at skilja, hvat orðið merkaði í einum ákæðum tíðarhøki, og tey gera fróðan tekst nærri dagligu lívi.
Bygging og lista fortelja málsøgu
Bygging, handverk og list gøra málsøguna høg til. Nafnið á einum reim, teyrið á einum eldri húsi ella dansin á svønum kunnar føra vit nærri føroyskar tíðir. Orðini “veggur”, “taki” og “dans” bera týdning, sum síður læra kunnar, tá ið vit hyggja samband millum býgg, list og mál.
Týðingarmikset eru upplysingarnar um føroyskt byggjilagekt, har ein føroysk smáhússøga er útgreidd. Henda slíka grein kan knýta orðini “gøta”, “veggur” og “taki” til bygningar, sum vit kunna sjá, so at orðabókaskilgreiningin fær ein konkretan týdning.
Í Frískúlin í Havn kunna slíkt livatak vera. At byggja eina lítila føroyska gøtu, teyra eitt gøldan hús ella læra ein føroyskan dans gøra orðin sýnileg. Songur, bókadagar og framsetningar kunna eisini brúka orð úr eldri verkum.
Fýra leiðir til at læra eldri føroysk orð
Til at gera eldri orð lærd eru fýra einfaltar leiðir, sum passa inn í skóladag og heima.
- Vel eitt orð úr einum gamalum teksti, skrivað orðinið, skilgreiningina og eina nýggja nýtsu niður.
- Ber eitt dømi fram um tað, sum onnur fólk kundi hava meint at orðið, og spyrja eina spurning, sum hjálpar at finna týdningina.
- Notað orðið í eini lítili frásøgn um eina persón, eitt hús ella eitt útferð, sum barnið hevur kennt.
- Samanber eitt orð í tveimum keldum, og legg eitt gamalt orð í eina orðalista, sum skólið kann brúka.
Tíðin skal vera passandi. Yngri børn kunna fyrst finna orðin í orðabók og nýta tey í eini lítili frásøgn, meðan øldri børn kunna samanbera keldar og skriva um týdningina. Gamalt mál skal ikki brúkast út um alt, men nýggt mál skal fáa djúpan kunnskap um føroyskan orðsøgu.
Føroysk málsøga skal verða dagleg
Í Frískúlin í Havn kann málsøgjan vera ein fastur partur av dagatalan. Eitt orð um viku, eitt gøldan orð í songinum og ein skrivstofasøga um húsini køna føroyskt mál og menniskjaliga søgu. Hetta eru smá gjørv, sum gera upplysingarnar helst atkomuligar.
Børn kunna eisini leggja eldri orð inn í nýggj løg, dansar og bøkur. Tá tey gera ein dans við føroyskan týdning, skapa tey samband millan orði, hending og tilfinning. Hetta samstarvast við skúlans virksomu um at læring skal vera virksom, respektfuld og føroysk.
Vel eitt orð úr føroysku málsøguni í dag, skrivað orðinið niður og gev eitt dømi um hvat tað merkir. Samanber eitt orð í einum kvæði og einum gamalum brævi, og legg eitt staðarnøvn inn á eitt føroyskt kort. Soleðis føroysk orð fara frá søguni inn í dagligt lív.
