Leiklist og kenslur í læring hjá børn

Leiklist er ein náttúraligur partur av barnaskúla. Tá ið børn skapa søgu, tey gera teig, og tey leggja seg í hesin, fara tey í samstarv við fólk, føroyskt mál og umhvør. Í slíkum leikum kann læring um kenslur verða konkret og týdningarmikkt uttan at verða pungt útlitandi. Føroyskar spurningar um kyn, kenslur, kynsidentitet og kynsblind gerast til partar av den dagliga undirvísingina.

Í Frískúlin í Havn verða børn møtt av lærarum, sum vilja tryggja ein stabilan og hýsuligan vørum. Heggingin byggir á samstarvi, virkifeding, áhugi og regulæri læring. Leiklist er eitt verktyg, sum kann knyta føroyskt mál, kenslulæring og mentan saman. Tá ið rollur verða føroyskir, fær samtalan styrk, og tá ið tey føroyskt orð fara í leik, fær málvirksemið nýtt týdningarmikkt.

Leiklist skapar tryggan vørum føroyskt læring

Lærarin kann byrja við eitt lítið leiksumbeiðið, har ein kukk, ein søga og uppgøvir liggja í kring. Børnin fáa tíð til at velja hvør tey vilja vera, hvat tey vilja spæla og hvør tey vilja hjálpa. Leikurin skal vera frítt fyri atroytingar: eingin persóna verður tengd við eitt kyn uttan at nýtt umbeið gørt.

Í hesum føroyskum vørum, sum Frískúlin í Havn skapar, fáa næmingarnar ofta teig og orð, sum gera tey til sjálv. Samstarvið kann eisini leggja upp til nýggjar søgu, sum tey sjálv byggja. Tá ið tey síggja hvaðan tey koma, hvat tey hava valið og hvat tey hava lært, verður leikurin meira enn framhald.

Leikform	Høgni	Kenslulæring
Jólsvæti	Byggja og búgva eitt hús	Vera ein húsboði og samstarv
Kukkaleik	Leggja fram søgu við kukk	Stemnið, orðin og umhvørini
Búskapur	Skapa skøldingar og rollur	Fólkaskipti og ymsktar tær
Dans	Finna samhangi í takt	Kynsrollur og kropsligar frásetingar

Ein stúlkur skal ikki einans fáa at koka, og ein dreingur skal ikki einans fáa at byggja. Rollurnar kunnu tengjast at evni, hentan og tíðpunkta, sum skapa eina søgu. Henda samansetingin skal vera ein føroysk søga, ikki eitt kynsskeið.

Kenslur og fjølbroytir í føroyskum klassaumi

Í føroyskum orðum er týdningarmikkt at skilja kyn frá kenslu. Kyn lýsir líkamstøy og øðrum fysiskum eginleikum, meðan kensla snýst um ventan, løg, hugsanar og ein týdningarmikkan part av samstarvinum. Kynsidentitet er tíðin, sum ein sjálvur upplevir. Føroyskt mál skal góta at orða eitt fólk á sam hátt, sum fólkið upplevir seg sjálvt.

Børn, sum brúka føroyskt mál í leik, kunna læra at navn, fornefn og titlar eru eindar, sum týna miklu. Børn kunnu eisini hava ymskt kyn ella ymska kynsidentitet, og øll skulu fáa orð og pláss. Lærarin skal biðja børn um navn, so tað verður sjálvandi, og nakað um hvat orð ein hevur at siga yvir tíð.

Í einum føroyskum leik kunna orð, samstarv og ønnur boð seta dagligar fólkaskipti í ein róggjastan. Føroysk frøði um spæl kann her koma inn í samtaluna um hvussu orð flyta seg, og hvat ein dagligur leikur kann læra okkum um týdning. Leikurin skal eisini spyrja, hvat tað er at gera eitt orð týdningarmikkt ella valda eitt nýtt umbeið, sum krevst at vit hyggja eftir øðrum.

Kenslur møta ikki føroyskan barnaskúla

Stereotypar koma ofta inn í leik sum rollur, sum eingin hevur valt sjálv. Tá ið ein kukk altid er sterkur, og ein annar altid er veikur, bliv ein kensla skein. Tað er eisini høgt at koma vit at tru, at ein kynsrollur er einastu møgulega leið at vera føroyskur. Ein føroyskur kann eisini vera nógv føroyskur við at týna orð, dansa, handverka og sjálv um virðing.

Føroysk mentan er rík, og hon hevur heilt føroyskar søgur um handverk, føroysktan sang, dans og dagligt lív. Tá ið børn leika at gera føroyskt bondalíf, skal tey eisini fáa at týna tey evni, sum almennt eru knytt at kvinnur ella karar. Bondalívið hevði fólk av øllum kynnum, ymskt arbeið og ymskar føroyskar søgur. Leiklistin skal súðgast við hesin, so at hon verður ein lærð samtala um føroyskt, ikki eitt yvirflate fyri eitt kyn.

Í daglegum undirvísing kan lærarin leggja fram fleiri møguleikar, sum ikki krevja eitt kyn. Best er at gera eitt lítið leik, har tey sama persóna fær ymsktar uppgøvur: at leiða, at hjálpa, at grava, at læra, at ljóða. Soleðis fáa børnini øktan ræki fyri at ein kynsidentitet ikki ávirkar evni, tankar ella ørvirkingar.

Samtalur og refleksjón styrka kenslulæring

Samtalan um leikin er ein týdningarmikkur partur av læringini. Lærarin kann spyrja, hvat var skemmt, hvat var torligt, og hvat onnur persóna helt. Svørini skulu snýta føroyskt mál, orðalingar og gøtur, sum føroysktar. Tá ið ein kukk brýtir føroyskt, fær hann eisini øktan ræki fyri, at mál hevur týdning.

Í samtaluni skal lærarin vita, at eingin skal vera pressað til at fortelja um sitt kyn ellera sína familju. Tó kann ein góð spurning veksla eðriga sjálvu og øðrum: Hvussu vóru orðini ávirka ein teg? Hvussu kunna vit tryggja, at tey føroyskt orðin blíva týdningarmikkt? Týdningarmikkt er at hyggja eftir vansliðum, sum koma fram í samtalun, og at hjálpa børnini at vinna við orðin, áðrenn nýgg umbeið koma.

Børn læra eisini at tað berst at ein veit. Leiklistin skal geva pláss fyri því at vera vill í leikunum. Undirvísingin skal hyggja eftir børnini, sum fáa lítið orð, ella børnini, sum sjóla fyri at teira søga ikki er framhald. Tá ið lærarin sýnir teimum at tey kunna nakað, fáa tey eisini orð til at setja fram regulærar spurningar.

Framsøld, list og meting í føroyskum læringi

Í framsøld og listarbeiði koma kenslur fram á ein skýran hátt. Børn kunna gera skøldingar, semja føroysktan sang, dansa ella spila eina føroyska søgu. Tá ið tey føroysktan handverk, føroysktan dans og føroysktan texta, verða tey virksom í sama flokki. Í føroysku samstarvinu fara tey eisini øktan ræki á, at føroyskar søgur og føroyskt lív hava týdning.

Námsvurðan skal gøta út, hvør leið børnin arbeidu, hvussu tey samstarvast, og hvussu tey nýta føroyskt mál. Tað skal ikki vera meting fyri, hvør kensla ein persóna hevur, men fyri, hvør mál, týdning og persóna tey gáva. Framsøld skal eisini eftirspyrja, hvussu tey gøta at týna onnara søgu í samstarvi við fólk, sum hevur ymskar lívsøgur.

Frískúlin hevur eisini miðl og framsøld, har føroyskt skegg, føroyskar søgur og føroyskt dagligt lív kunna liggja í sama rammi. Tá ið børn hyggja ein frøði, kunna tey sjá, hvussu kenslur verða sýndar, hvussu tey fara at heyra fólk og hvat føroyskt mál hevur at siga. Henda arbeiðið er eisini føroyskt, og tað er lærd.

Frí uppleving styrkir føroyskt samstarv

Leiklist kan eisini fara út í føroyskar hátíðir og mentanardagar. Tá ið børn dansa føroyskt, tey syngja føroyskt, tey gera føroyskt handverk og tey seta føroyskar søgur á frásøgn, verða tey partur av føroyskari menning, sum byggir á samstarvi. Henda føroysktan samhengi er eitt gott útgangspunkt fyri at spyrja um, hvussu kenslur og menning samvirka.

Til at setta hetta í verð, kann skúlan velja eitt lítið evni um kensluleik at halda um føroyskar dagar, framsøld ella bókasamling. Undirvísingin skal góta, at tey føroyskt orðin fáa týdning, og at ønnur mál eisini kunna verða brúkt í heimablídni. Fræðingar, foreldrar og børn kunna saman leggja ein orðasøgn um tey evni, sum tey hava týnt í leikunum.

Ein sterk grund liggur í regelmessigri føroyskari samtaluskóli, har tey voksnu læra at spyrja, hyggja eftir og halda orðum sínum. Tað gørir eisini børnini fyri at møta fólk við øðrum lívsøgum. Frískúlin í Havn hevur góðan grunnlag fyri regulæru føroysku læring, sum kombinerar kynssensitivt við nógvum ensktum.

Tíðin er nú at setta eina vitjan inn í dagatalan: Frískúlin í Havn bjóðar öllum børn at koma við í føroysku kensluleikin, at síggja sínar søgur og at skapa føroyskt saman. Vit kunnu boða kensluleik, føroysktan dag, fund fyri foreldrar og samstarv við aðrar skúlar, so at føroyskt læring verður djúkari, og øll børn fáa pláss.