Vit gera okkara egnu bordbøn saman við børnunum
At morgunverðabordnum, døgurðabordnum og nátturðabordnum eru stundir, har fólk savnast og taka sær ein lítlan steðg frá hvørjum degi. Bordbøn hevur í øldum verið ein sjálvsagdur partur av føroyskari siðvenju, og hon gevur eitt rúm fyri stillum, takksemi og samveru. Børn læra frá ungum aldri, at matur og orð fylgjast, og at tað ber til at seta síni egna slóð í munnliga mentan.
Á Frískúlin í Havn hava vit gjørt tað til eina vana at yrkja okkara egnu bordbøn saman við børnunum. Hetta er ikki ein uppgáva, sum fer fram fyri seg sjálva, men ein partur av gerandisdegnum, har bæði smá og stór sleppa at seta sín fingramerki á málið og siðvenjuni. Vit trúgva, at tá ið børn sjálvi eru við at finna orðini, fara tey eisini at føla eina ábyrgd og gleði, tá ið tey bera fram bønina fyri hinum.
Siðvenjan við borðið
Bordbøn í Føroyum hevur frá gamlari tíð verið eitt lítið stykki av bæði andaligi og samfelagsliga lívinum. Hon var ofta stutt, ávís og ljóðfør, og hon varð borin fram áðrenn maturin varð borðreiddur ella áðrenn fólk tóku fyrsta bita. Hetta skapar ein ramma kring máltíðina, sum er bæði trygg og fyrilesilig. Tá ið øll í familjuni ella bólkinum vita, hvat ið hendir, kunnu tey sleppa sær og nýta stundina til at seta seg niður saman.
Fyri børn er hetta ein av teimum fyrstu royndunum við málsligari rytmu. Orðini hjá bordbønini eru ofta einføld og hava ein kendan takt, sum er lætt at læra uttanat. Hetta gevur børnunum eina roynd av at standa fram og tosa, áðrenn tey yvirhøvur fara í skúla. Í skúlahøpi kann henda venja eisini vera ein máti at byrja dagin á róligum, har øll sleppa at sita saman og síggja hvønn annan, áðrenn undirvísing byrjar.
Hví børn skulu vera við at skapa
Tá ið vit gera okkara egnu bordbøn, vilja vit, at børnini skulu síggja seg sum rættuligan part av siðvenjuni. Tað er ikki nóg mikið at avbýða eina bøn uttaná, sum onnur hava gjørt. Tá ið eitt barn sjálvt hevur valt eitt orð ella eina mynd av takksemi, verður bønin meir livandi. Hon fær sjálvsgóðsku, og tað er tann munur, sum ger, at børn endurgeva hana við gleði.
Sjálvskapan styrkir eisini málsliga menning. Børn, sum eru við at yrkja, læra at seta saman einfaldar setningar og at velja orð, sum hava týdning. Tey læra at lurta eftir hvørjum øðrum, at bíða eftir tur, og at sameina sínar hugsanir í eitt felags úrslit. Hetta er grundleggjandi samskiftisvenjing, sum eisini kemur til gagns í øðrum parti av skúlagongdini.
Soleiðis arbeiða vit saman
Í skúlastovuni byrja vit ofta dagin við einari stuttari samrøðu um, hvat takksemi kann merkja. Vit seta fram spurningar sum: Hvørji orð halda tit eru góð? Hvat dámar tykkum best við hendan morgunmáltíðina? Hvussu kunnu vit siga takk fyri matur og fyri felagar? Úr hesum spurningum vakna orð og myndir, sum vit skriva upp á talvuna ella á eitt blað.
Síðani royna vit at binda hesi orð saman til eina stutta bøn. Vit leita eftir eini rytmu, sum passar til aldurin á børnunum. Yngri børn hava ofta trý ella fýra reglu, sum enda við sama seinasta orði, til dømis "hjarta" ella "ljós". Eldri børn kunnu royna seg til smáar yrkingar, sum hava bæði rím og boðskap. Tá ið bøn er komin upp á blað, síggja vit, um onkur ynskir at lesa hana upp fyri hinum. Foreldur, sum vilja síggja ymiskt tilfari til at stuðla heima, kunnu kanna slóðir fyri at finna ábótir, sum hóska til egnar familjur.
Dømir um reglur og evni
Ymiskt evni hóska seg til ymiskan aldur. Fyri tey yngstu kunnu vit brúka einfald reglur um dýr, veður ella litir. Eitt dømi kundi verið: "Góða morgun, góða sól / vit ynskja tær eitt smil / takk fyri dag og takk fyri brød / vit sita saman, børn og møð." Hetta er lætt at muna, og tað gevur børnunum møguleika at seta síni egna orð inn í stigið.
Eldri næmingar kunnu arbeiða við meira abstraktum evnum, sum takksemi fyri familjuna, vinir ella Føroyar sum land. Vit leggja dent á, at bønin kann hava bæði gleði og alvor. Nakrir bólkar vilja hava eitt sindur av spøkum innrammað, aðrir vilja hava eina stillari bøn. Allar hesar gerðir eru góðar, og vit fegnast um, at børnini finna sín egna rødd. Tá ið børn sita við borðið, er gott at hava onkra stutta stund at lesa eina bók saman, har tey síggja nýggjar myndir, sum seinni kunnu endurspegla seg í bønini.
Partur av gerandisdegnum
Innihaldið á Frískúlin í Havn og í okkara gerandislívi hjá skúlanum vísir, hvussu vit brúka bordbønina á ymsan hátt. Hon kann byrja dagin í morgunsamkomu, ella hon kann ljósast upp í einum stuttum steðgi á miðdegi. Summir flokkar hava eina fasta bøn fyri morgunverð og eina aðra fyri døgurða, soleiðis at børnini læra at skift ímillum ymiskt mál og ymiska rytmu. Foreldur eru eisini vælkomin at koma við og uppliva hetta saman við børnunum, soleiðis at siðvenjan heldur fram eisini heima.
Fyri tey, sum vilja fylgja við í, hvat skúlin ger og hvat børnini læra, ber til at síggja framløgur, myndir og frásagnir, sum geva eina mynd av, hvussu vit arbeiða saman. Eru foreldur komin at kenna seg tryggan, kemur altíð eitt sindur av ró yvir dagin hjá børnunum. Hetta er eisini ein máti at knýta skúla og heim saman, so børnini síggja, at orðini, sum týðast í skúlastovuni, eisini hava týdning uttanfyri.
| Aldur | Longd á bønini | Dømi um evni | Málsligt stig |
|---|---|---|---|
| 4 til 6 ár | Tvær til tríggjar reglu | Dýr, veður, litir | Einføld orð, kend rím |
| 7 til 9 ár | Tríggjar til fýra reglu | Familja, matur, vinir | Meiri orð, samsetingar |
| 10 til 12 ár | Fýra til seks reglu | Takksemi, Føroyar, framtíð | Fríari málsligt útbúgving |
Praktisk ráð til foreldur og lærarar
- Byrja smátt við einum orði ella setningi, sum barnið sjálvt hevur funnið.
- Brúka ta somu bønina nakrar dagar á rað, soleiðis at barnið lærir hana uttanat.
- Bjóða børnunum at tekna eina mynd til bønina, sum kann standa við borðið.
- Leggja dent á, at tað er ikki endaligt svar, men ein roynd at seta orð á takksemi.
- Geva pláss til bæði gleði og stillum, so børnini læra ymiska mátan at orða seg á.
Tá ið vit arbeiða saman við børnunum um at yrkja okkara egnu bordbøn, skapa vit eina siðvenju, sum fer at bera frukt í mong ár. Børn, sum hoyra síni egna orð aftur í hesi lítlu stund, fara at bera tey víðari, tá ið tey sjálvi gerast vaksnir. Til tey, sum vilja lesa meira um ymiskt tilfari og tænastur, sum kunnu stuðla familjulívinum, ber til at kanna slóðir, sum vit hava savnað. Vit gleða okkum at síggja, hvat tit finna uppá, og frættast væl frá tykkum, um nýggjar bønir ella yrkingar, sum koma upp úr samveruni. Vónandi verður hetta byrjanin á eini vana, sum gevur gleði og ró bæði í skúla og heimi.
