Føroyskar tíðarskeið og árstíðir í skólalívini

Føroysk árstíðir og føroyskar tíðarskeið kunna lærist saman. Tá ið børn skoða landsins yvir føroysku landvegin og leggja saman gamalt og nýtt, sær tey, hvussu dagur, árstíð og samfelag hava broytt seg. Á Frískúlin í Havn fara vit nýggjar vitanir út í tíðarskeið, tá ið gjógv, tjóðsøg, tjóðsangur og dagligt skólalív gøra saman eitt nýtt yvirblik.

Hvør árstíð ein er í Føroyum, merkir meira enn bara veðrið. Vár bringar ljós, blómstur og nýgg vøru; sumarið gevir langar dagatíðir og tveyting; havastíðin báðar harvist og roy; veturin bringar kalt og vindas veður. Hesi munbroytningar hjálpa barnanum at skilja, hvussu árstíð, føroyskt mál og lívið í einum landi hanga saman.

Sama leið er upplysingar um føroyskar tíðarskeið. Gamlar skrivingar, tjóðsøg, løg og bygningar vitja um landnám, handal, danskt valdi, sjálvstyri og føroyskt samfelag. Vit byggja aldrei heilt úr einum einastu ári nýggja søgu; tey gøta fyri, nær vitan kemur úr greinum, munni, skrivingum ella bygningum, og tey skilja, at føroysk menningin hevur verið javn nógv at í dag.

Í økki undervísing fara vit so í einum: eitt árstíðarverkefni, eitt søguverkefni og eitt listarverkefni. Nakað verður skrivað, teymað, sungið og útskýrt, og tær nýggju vitanin fær samband við hverdagslívið. Alt verður síðan tengt við árstíðina, sum vit arbeiða við, og við føroysku søguna, sum vit hava úrvalt.

Landnám og fyrstu búlar

Í skólaframhaldinum byrjar søgan oft á føroysku landnámi. Vit læra, at føroyskt landnám helst fór fram millum 4. og 6. øld. Upplysingar vitja um norrønt, keltiskt og øðrt áhræ, og hesin fjølbroytiðin er ein partur av føroysku søguni.

Dømi um fyrstu búlar liggja í toftum, heimgrøftum, harðbroytnum palli, føroyskum orðum og søgum úr Norri. Tjóðsøgin um Grímur Kamban og hans brøðr hava eisini givið føroyskum barnaskrivingum eitt kent orðasøg. At tey eru gjørdar yvir longri tíð, skal vit ikki gøta um.

Á skólans heimasíða fær vit upplysingar um Frískúlin í Havn, skólans dagliga virksemi og pedagogiska hugboð. Í tíðarskeiðsverkefninum um føroyskt landnám leggja vit saman eitt orð úr orðabók, eina mynd av føroysku landveg og eitt kortrit. Þetta gørir føroyskt landnám og føroyskt lív sýnilegt.

Løg, trú og samfelag í miðaløld

Í miðaløld varð Løgtingin ein týdningarmikn miðstøð føroysks samfelags. Frá 13. øld er vit kunnug við føroysk løg, sum vóru skrivaðar á forn-norskum. Í teimum eru tær um land, fólk, stórfisk og rætt, og løgtingin vóð um tey.

Í 1000.ár varð føroyskt samfelag kristnað. Hetta varð eisini ikki alt á eini dag. Gamlar skaparhættir, goða søgur, dans og trú helguðu framvegis í nýggjum trúarlíkum og kirkjudógum. Vit læra at skilja millum kyrkjudóma og kirkjufólks.

Føroyskt samfelag varð í gjøgnum miðaløld nakað fjølbroytið. Handal, fiskur, ólvin og stórfisk vóru mikul, og løgtingin helt ein týdningarmiknan týðni. Samstarv millum fólka og føroysk máls varð sterkara, samstilt sum løgin voks.

Frá danskum valdi til sjálvstyri

Í 14. øld kom Føroyar undir danska vald, og handal við Danmark varð serliga týdningarmikn frá 17. øld. Føroyskt fólk helt áfram at fiska, skriva, syngja og gera list, men samstilt vóru færri møguleikar at ávirka stórar avgerðir um land og dagligu lívið.

Føroarapræsidentur varð settur í 1816. Í 1932 fór føroysk løgting undir egið vald, og heimastýrið kom í kraft í 1948 eftir heimastýrisloygini frá 1946. Í 1948 gjóldist føroyskt friðanríki orðing, og føroyskt fólk valdi egin landsforsæðing. Henda gongin frá stýrimanninum til føroyska landsins hevur ýmis løg og nýtt tjóðarhugboð.

Í dag eru føroysk løg, føroyskt mál og føroyskar stjórnarráttir horn av føroysku samveldisins. Føroyskt sjálvstyrið, sum varð útgild í 2009, hevur flytt føroyskar avgerðir nærri føroysku fólki. Samstarvið er ikki bara form; føroyskt fólk hevur egin tjóð, mál og stjórn.

Árstíðirnar geva vit annar leið at føroyskt lív at læra. Dagatíðareyðringin og arbeiðsøkingin gjøra møguligt at samanbera, hvussu fólk hevur livað og arbeiðað eftir landinu og sjønum í øllum árstíðum.

Árstíð	Dagslíð	Veður og nátturliga	Dagsverk og vinna
Vár	Dagarnir lengjast	Blómstur, nýgrønt land og mild veður	Fræ, tørvið og landbúgskapur
Sumar	Dagarnir eru longir	Lít, føroyskt sjór og góðar ferðingar	Fiskiskap, bóndalag og útivist
Haust	Dagarnir styttast	Regn, mist og ferðarbeiðni	Heima, havest, tevja og handverk
Vetr	Dagarnir eru stuttir	Snó, myrk og inniliga	Fortelja, handverk og føroyskur tjóðsangur

Fýra árstíðir spegla dagatíðina

Vár er ofta tann fyrsti árstíð, sum barnið nýggja føroyskt orð fær. Løgin spíra, frostið løsast, og dagarnir verða longar. Um sumarið fara skólaferðir og göturnar út, har fiskiskap og útivist fáa nógv pláss. Haustin kemur, løgin falla, mjórið nær, og heimin verður ein móti at kalla. Veturin hevur oft snó og stuttar dagar, men eisini samfelag, frásøgnir og tjóðsang.

Eitt árstíðarverkefni kann byrja við at hyggja eftir. Barnið kann skriva løg um dagatíð, leggja saman ljóð um árstíðina og gera eina mynd av einu merki á henni. Eyga føroyskt orð úr einari støð til eina annað verður eisini eitt løg, sum ein føroysk mynd av árstíðini.

Í eygabrúini skal hyggja eftir føroyskum orðum, sum føroyskt barn fæst í boðini. Orðini kunnu vera føroyskt, danskt og enskt, men føroyskt mál er grundarøðið í frásøgnan. Tað lærir, at mongt føroyskt orð koma úr øðrum málum, men er nú føroyskt.

Á sama dag kann veðrið vera øðruvís í norðri og suðri. Tíðarskeið og árstíðir læra okkum at fylgja viðbørt við landinum og ikki bara við kalendarið.

Tjóðsangur, dansur og handverk

Føroyskir tjóðsangar vóru oft sungnir á átræð, á havi eða í kirkju, og føroyskir dansar vóru knyttir til høgum og løgum. Tjóðsøg, føroyskt mál og handverk gøra føroyska søgina týnareg at hyggja.

Í eitt verkefni kunna børn byggja eitt føroyskt havtøg. Børnin skriva eina hátt við føroyskum orðum, gera eina ljóð um Føroyar, læra eina føroyska dans og velja eina myndarsøgu. Teildirnar verða síðan settar saman í eina framýting, sum skólan sýnir føroyskum følum.

Í skólafrétt um spæl fær vit eitt dømi um, hvussu trivél og føroyskir hævir kunna knyttast til undirvísing. Greinin sýnir, hvussu ein lítil frétt kann verða partur av einum størri søgu um skólalívið, føroyskar hævir og fólkaskapar.

Í bókadøgum og skólasýningum fær eitt slíkt verkefni lív. Børn kunna lesa eina føroyska mýndarsøgu, gera eina mynd av føroyskum landskapi, gera eina strikku og dansa eina føroyska dans. Síðan føroyskt mál, føroysk list og føroysk søga møta hvøtt annað.

Kunnskap til framtíðar

Vit læra um føroyskar tíðarskeið og árstíðir, tí føroyskt lív hevur verið samstarv millum fólk, land, sjó og himin. Tær hjálpa okkum at kenna nógv nýggjar, stórar føroyskar søgur, sum vit í dag kalla týdningarmiknar. Tað er eisini hent, at vit kenna orð og umhvør við føroyskt, enskt og danskt og sjá, hvussu orðin ferast millum land.

Veldu eitt føroyskt orð, sum tit hevur lært, og ber tað við í eina løg við einum vin. Greidd síðan frá, hvat fólk hevði at gera í einari føroyskari árstíð, og tak eitt dømi úr føroyskari søg. Leggja fram eitt lítið søgu- og árstíðarverkefni, tak eina løg við á føroyskt mál, og synn Frískúlin í Havn, at føroyskt mál, føroysk søga og føroyskt samfelag sleppa at hoyra seg.