Sunnuheit og matur – hvussu vit eta saman
Máltíðin er meira enn matur á einum tallerki. Hon er eitt høvi at steðga á, tosa saman og kenna, at vit hoyra til í einum felagsskapi. Tá børn eta saman við øðrum, læra tey bæði um mat, siðir og sosialt samspæl.
Á Frískúlanum í Havn er tað týdningarmikið, at børnini kenna seg trygg, sædd og virðismett. Hetta sæst eisini í gerandisdegnum kring mat og máltíðir, har rúm skal vera fyri forvitni, gleði og ymiskum smaki.
Sunnuheit og matur – hvussu vit eta saman – snýr seg tí ikki um strangar reglur ella um at eta “rætt” alla tíðina. Tað snýr seg um javnvág, felagsskap og um at geva børnunum góðar vanar, sum kunnu fylgja teimum víðari í lívinum.
Matarborðið sum felagsskapur
Tá vit seta okkum saman at eta, fáa vit eitt natúrligt høvi at vera nær hvør øðrum. Samrøðan kann snúgva seg um skúladagin, nakað stuttligt, sum er hent, ella eina hugsan, sum barnið hevur gingið við. Tað týdningarmesta er ikki, at øll siga nógv, men at øll kenna, at teirra rødd hevur pláss.
Felags máltíðir geva eisini børnunum møguleika at síggja, hvussu onnur bera seg at. Tey læra at bíða eftir hvørjum øðrum, senda fatið víðari, siga takk og vísa atlit. Slíkir smáir gerandisvanar styrkja bæði sjálvstøðuna og ábyrgdarkensluna.
Ein góður karmur er róligur og óformligur. Vaksin kunnu ganga undan við at leggja telefonina burtur, lurta eftir børnunum og vísa gleði við matinum. Tá máltíðin ikki verður merkt av skundi, fáa børnini betri møguleika at merkja svongd, mettu og egnar tørvir.
At skapa frið kring máltíðina
Børn hava ymiskar matvanar og ymiskan tørv. Summi eru forvitin og vilja royna alt, meðan onnur hava brúk fyri longri tíð og fleiri endurtøkum, áðrenn tey tora at smakka. Tað er skilagott at bjóða nýggjan mat uttan trýst. Ein lítil smakkiroynd kann vera eitt gott fyrsta stig.
Tvingað eting kann gera máltíðina ótrygga og økja um mótstøðuna móti ávísum mati. Í staðin kunnu vaksin geva valmøguleikar innan fyri ein góðan karm: “Vilt tú hava gularót ella agurk?” Soleiðis fær barnið ávirkan, samstundis sum máltíðin framvegis hevur eina greiða rammu.
Tað er eisini gott at skilja ímillum mat og kenslur. Søtur matur kann vera ein partur av hugna, men hann nýtist ikki altíð at vera løn. Tá vit tosa jaliga og nøkternt um mat, fáa børnini eitt meira avslappað forhold til bæði sunnan kost og njóting.
Smakkur, mentan og læring
Matur er ein livandi partur av føroyskari mentan. Ræstur fiskur, breyð, seyður, súpan, epli og heimagjørdur bakstur siga søgur um stað, árstíðir og familjur. Í skúlanum kunnu børnini læra um, hvaðani maturin kemur, hvussu hann verður framleiddur, og hvussu gamlir siðir verða bornir víðari.
At gera mat saman knýtir bókliga læring at veruligum upplivingum. Børn kunnu telja, viga, lesa eina uppskrift, máta og arbeiða saman. Tey læra eisini orð um smak, lukt, lit og konsistens, meðan tey menna motorik og samstarv.
Felags mentanarligar løtur kunnu geva máltíðini serligan dám. Ein dagur við føroyskum sangi, dansi ella siðbundnum handverki kann enda við, at børn og vaksin eta okkurt, sum hoyrir til høvið. Soleiðis verður maturin ein partur av skúlalívinum og ikki ein avbyrgd gerð.
Eitt gott dømi um, hvussu ymisk ættarlið kunnu møtast í skúlanum, er vitjan eldri borgara. Tá eldri fólk deila minnir og royndir, fáa børnini eina betri fatan av, hvussu matur, arbeiði og gerandislív hava broytt seg.
Heima og í skúlanum
Tá heim og skúli hava felags greiðar og vinarligar vanar, verður tað lættari hjá børnunum at kenna seg trygg. Tað kann til dømis vera, at vit vaska hendur, sita saman eina løtu og rudda eftir okkum. Reglurnar nýtast ikki at vera nógvar; tær skulu vera skiljandi og gjørligar.
| Í skúlanum | Heima | Hvat barnið lærir |
|---|---|---|
| Vit eta í felag | Familjan roynir at savnast | At máltíðir skapa samband |
| Vit bjóða nýggjan mat | Barnið sleppur at smakka í egnum tempo | Forvitni uttan trýst |
| Vit tosa saman | Skíggjar verða lagdir burtur | Nærvera og lurting |
| Vit rudda saman | Øll hjálpa eftir tørvi | Ábyrgd og samstarv |
| Vit virða ymiskan tørv | Matur verður umrøddur nøkternt | Sjálvsálit og javnvág |
Foreldur kunnu stuðla við at hava einfaldar, regluligar máltíðir, har børnini sleppa at hjálpa til. At skola grønmeti, breiða smør á breyð ella dekka borðið er ein lítil uppgáva, sum ger barnið til virknan part av felagsgerðini.
Tað er ikki neyðugt, at allar máltíðir eru langar ella fullkomnar. Ein skjótur nátturði, har øll seta seg saman í tíggju minuttir, kann hava stóran týdning. Tað er sambandið og endurtøkan, sum skapa vanan.
Ábyrgd, miðlar og gerandisvanar
Børn møta nógvum boðum um mat, kropp og keyp, bæði á netinum og í miðlunum. Tí er tað gagnligt at tosa opið um lýsingar, pengar og val, heldur enn at lata boðskapirnar standa ósvaraðar. Vaksin kunnu hjálpa børnunum at skilja munin á tørvi, ynski og trýsti uttanífrá.
Sama ger seg galdandi fyri talgildar gjaldshættir. Í einum samtali um kort, keyp og nettrygd kann til dømis trygt gjaldskort verða sett í samband við, hvussu vit taka ábyrgd av pengum og verja okkum á netinum. Slík samrøða skal vera aldurssvarandi og snúgva seg um tryggleika, ikki um ótta.
Máltíðir kunnu eisini vera ein góður løta at tosa um, hvussu vit ansa eftir okkum sjálvum. Svevnur, rørslu, vatn og hvíld hava samband við orku og trivnað. Tá vit tosa um hesi evni við virðing, sleppa børnini undan at halda, at heilsa bara snýr seg um útsjónd.
Hugskot til felags máltíðir
Ein fjølbroyttur matdagur kann vera einfaldur at skipuleggja. Endamálið er at skapa møguleikar fyri samrøðu, smakkiroyndum og samstarvi heldur enn at gera eina stóra uppseting hvørja ferð. Tað ber væl til at brúka tað, sum longu finst í køkinum og í nærumhvørvinum.
- Lat børnini velja eitt grønmeti, sum skal roynast í vikuni.
- Ger eina felags súpan, har øll hjálpa við hvør sínum parti.
- Tosið um árstíðir og veljið mat, sum veksur í Føroyum.
- Setið eina gamla føroyska uppskrift í samband við søgur frá familjuni.
- Gerið ein dag, har borðdekking, sangur og matur hoyra saman.
Tá børn sleppa at ávirka, kanna og skapa, verður maturin ein natúrligur partur av læringini. Nøkur vilja hakka, onnur vilja blanda, og summi vilja bara hyggja fyrstu ferð. Øll kunnu tó hava eina uppgávu, sum hóskar til teirra aldur og áræði.
Á Frískúlanum í Havn kunnu slíkar løtur byggja brýr ímillum børn, starvsfólk og heim. Ein máltíð kann vera lítil í vavi, men stór í týdningi: hon kann skapa ró, gleði, virðing og kensluna av at hoyra til.
Latið okkum gera pláss fyri máltíðum, har børnini fáa stundir at smakka, lurta, tosa og hjálpa. Við felags máltíðum, tryggum karmum og virðing fyri ymiskum vanum kunnu vit geva børnunum eina góða byrjan til eitt sunt og innihaldsríkt lív.
