Vit læra at finna mat í náttúruni við børnunum
At finna mat í náttúruni saman við børnum er ein spennandi og lærurík uppliving. Tað kann vera at leita eftir urtum, berum, soppum ella øðrum etiligum plantum, men endamálið er størri enn sjálvur maturin. Børnini fáa høvi at brúka sansirnar, eygleiða árstíðirnar og skilja, hvussu náttúran gevur okkum bæði føði og lærdóm.
Í Frískúlanum verður læringin knýtt at veruligum upplivingum, har børnini sleppa at kanna, spyrja og royna seg fram í einum tryggum felagsskapi. Á Frískúlanum í Havn verður dentur lagdur á trivnað, forvitni og gleði við at læra, og útivist kann geva hesum virðum eitt livandi innihald.
Tá vit fara út at leita eftir mati, læra børnini eisini at vera varin og ábyrgdarfull. Tey mugu skilja, at ikki alt, sum veksur, er etiligt, og at náttúran skal viðfarast við virðing. Við greiðari vegleiðing frá vaksnum verður ein túrur í bønum, fjøruni ella skóginum ein natúrligur partur av bæði náttúruvísindum, heimkunnleika og felags upplivingum.
Náttúran sum livandi skúlastova
Ein túrur eftir villum mati byrjar ofta við at hyggja. Hvat sær øðrvísi út enn í síðstu viku? Eru bløðini komin fram, eru berini búgvin, ella er jørðin vorðin vát eftir regn? Børnini kunnu tekna plantur, taka myndir, telja bløð og lýsa litir og luktir. Soleiðis verður ein vanlig gongutúrur til eitt arbeiði við máli, støddfrøði, náttúru og máli.
At leita eftir etiligum plantum krevur góða tíð. Tað er ikki neyðugt at finna nógv. Ein lítil savning av rabarbum, urtum ella berum kann geva nóg mikið til eina felags máltíð. Tað týdningarmesta er, at børnini læra at kanna eitt øki, finna eyðkenni og samanbera tað, tey síggja, við myndir og kunnleika frá lærarum.
Í Føroyum broytist náttúran nógv gjøgnum árið. Um várið kunnu vit fylgja teimum fyrstu spírunum, um summarið finna urtir og blómur, og um heystið leita eftir berum og fræum. Veturin gevur høvi at tosa um, hvussu djór og plantur yvirliva, og hví tað ikki altíð er rætt at taka nakað heim við sær.
Tryggleiki og virðing fyri villum mati
Tryggleiki kemur altíð fyrst. Børn eiga ikki at eta nakað, tey finna í náttúruni, uttan at ein vaksin, sum hevur neyðuga vitan, hevur kannað tað. Nógvar plantur líkjast hvørjari aðrari, og ein vøkur planta kann vera skaðilig. Tí læra vit børnini eina einfalda reglu: vit nerta, eygleiða og spyrja, áðrenn vit royna.
Tað er eisini týdningarmikið at vita, hvar maturin veksur. Plantur nær við ferðslu, rusk, spillvatn ella nógv dálkað øki eiga ikki at verða savnaðar. Børnini kunnu læra at vaska hendur, reinska rávørur og brúka rein íløt. Hetta ger sambandið millum náttúru, heilsu og matgerð sjónligt.
Virðing fyri náttúruni merkir, at vit taka lítið og lata nógv vera eftir. Vit traðka ikki á plantur, órógva ikki fuglar og djór, og vit taka ikki alt úr einum stað. Ein góð leiðregla er at savna varisliga, bara tað, sum vit kenna, og lata økið síggja út, sum tá ið vit komu.
Frá funni til felags máltíð
Tá børnini sjálvi hava verið við til at finna rávørur, fáa tey ofta størri áhuga fyri matinum. Ein einfaldur urtadrykkur, breyð við villum urtum ella ein lítil beramáltíð kann verða gjørd í felag. Børnini kunnu vaska, telja, máta, røra og dekka borðið. Soleiðis verður matgerð ein natúrlig framhald av útitúrinum.
Læringin heldur fram, tá vit seta okkum at eta. Hvar kom maturin frá? Hvussu luktar hann? Hvussu smakkar hann? Hvørji djór eru bundin at somu plantum? Slíkir spurningar geva rúm fyri samtalu og orðfeingi, og børnini kunnu seta orð á egnar upplivingar uttan at alt skal enda við einum rætti svari.
Ein savningarbók ella náttúrudagbog kann gera upplivingina varandi. Har kunnu børnini líma bløð, tekna, skriva nøvn á plantum og greiða frá, hvussu maturin varð gjørdur. Eisini kunnu tey kanna, hvussu nógv ymisk sløg av villum mati finnast í nærumhvørvinum, og hvussu plantur verða brúktar í føroyskum húsarhaldi.
Matur, mentan og felagsskapur
At leita eftir mati í náttúruni hevur djúpar røtur í føroyskari mentan. Eldri ættarlið vistu nógv um urtir, ber, sláing og annað, sum kundi brúkast í gerandisdegnum. Tá børnini hoyra slíkar frásagnir, skilja tey, at náttúruvitan ikki bara er nakað úr einari bók, men eisini ein arvur, sum verður borin frá fólki til fólk. Les meira um føroyskum siðum og høgtíðum, sum kunnu geva skúlastarvinum mentanarligt innihald.
Felags arbeiði styrkir eisini sosiala lærdómin. Ein finnur eina plöntu, ein annar lesur um hana, og ein triði hjálpir við matgerðini. Børnini læra at býta uppgávur, lurta eftir hvørjum øðrum og bíða eftir sínum túri. Tað er ein tryggur háttur at vísa, at øll hava nakað at geva felagsskapinum.
Skúlin kann knýta náttúruverkætlanir saman við arbeiði á økinum. Ein urtagarður, kompost ella eitt lítið plantubed ger tað møguligt at fylgja matinum frá fræi til borð. Verkætlanin um grøna rennandi strond vísir, hvussu plantur, umhvørvi og felags ábyrgd kunnu verða partur av gerandisdegnum.
Ein einfaldur arbeiðsháttur á útitúrinum
Ein góður túrur kann skipast einfalt, so at børnini fáa bæði frælsi og greiðar karmar.
- Vel eitt kent og trygt øki nær skúlanum.
- Tak myndir, bøkur, smá íløt og rein amboð við.
- Savnið bara plantur, sum ein vaksin kennir.
- Endið við handvaski, samtalu og einari lítlari smakkiløtu.
Áðrenn farið verður avstað, kunnu lærarar tosa um reglur og býta børnini í smáar bólkar. Eftir túrin kunnu tey seta funnin eyðkenni í samband við árstíð, bústað og nýtslu.
- Lat børnini eygleiða, lýsa og spyrja.
- Brúkið føroyskt orðfeingi um plantur og náttúru.
- Savnið lítið og latið nóg mikið vera eftir.
- Skrivið niður, hvat tit lærdu og gjørdu.
| Tað, vit kanna | Tað, børnini læra |
|---|---|
| Plantur og ber | Eyðkenni, litir og árstíðir |
| Vøkstrarstað | Sambandið millum plantu, jørð og veður |
| Savning og reinføri | Tryggleika og ábyrgd |
| Matgerð | Mát, samstarv og sansauppliving |
| Føroysk siðvenja | Søgu, orðfeingi og mentan |
Við slíkum túrum verður náttúran eitt rúm, har børnini kunnu læra við øllum kroppinum. Læringin verður ítøkilig, felagsskapurin fær eina felags uppgávu, og børnini síggja, at matur, mentan og umhvørvi hoyra saman.
Les meira um virksemið á heimasíðu Frískúlans, og brúkið síðurnar sum íblástur til eina náttúruverkætlan, eina útferð ella eina felags máltíð við børnunum. Tað fyrsta stigið kann vera so einfalt sum ein stuttur túrur út um skúlagarðin við opnum eygum og góðari tíð.
