Føroyskar hellurist og fornminni sum livandi læring
Á Frískúlanum í Havn læra børnini ikki bara úr bókum. Tey læra eisini við at eygleiða, skapa, syngja, tosa saman og kanna heimin rundan um seg. Føroyskt landslag, søga og siðir geva teimum møguleika at skilja, hvussu fólk hava livað og hugsað í Føroyum gjøgnum langar tíðir. Á Frískúlin í Havn ber til at lesa meira um skúlan, læringina og felagsskapin.
Fornminni gera søguna ítøkiliga. Ein hellurist á einum kletti, leivdir eftir gomlum bústaði ella ein lutur, sum er funnin í jørðini, kann siga nógv um menniskju, ið livdu langt áðrenn okkara tíð. Tá børnini arbeiða við slíkum evnum, venja tey seg at síggja smálutir, seta orð á eygleiðingar og skilja sambandið millum náttúru, mentan og søgu.
Vit læra um føroyskar hellurist og fornminni við virðing fyri okkara felags arvi. Endamálið er ikki bara at vita, nær ein lutur ella mynd varð gjørd, men eisini at skilja, hví hann hevur týdning, hvussu vit varða hann, og hvussu nógv ymisk fólk kunnu tulka sama funn á ymiskan hátt.
Fornminni sum søga í landslagnum
Føroyskt landslag er fult av sporum eftir fólki. Grótgarðar, gamlir bøgarðar, toftir, gravheyggjar og hellur við rissum vísa, at menniskju hava brúkt og broytt náttúruna í øldir. Í skúlanum kunnu børnini læra at lesa landslagið sum eina søgubók, har hvør staður hevur síni eyðkenni og sína frásøgn.
Vit tosa um, hvussu fornminni verða ávirkað av veðri, vindi, vatni og menniskjaligari nýtslu. Samstundis læra børnini, at søgan ikki altíð gevur okkum eitt greitt svar. Ofta mugu vit samanbera keldur, brúka hugflogið varliga og viðurkenna, at summi loyndarmál framvegis eru óloyst.
Hvat eru hellurist?
Hellurist eru myndir, linjur ella tekin, sum eru høgd, skorin ella ristað í fast berg. Í Føroyum kunnu slíkar ristingar vera torførar at tulka, tí tær eru partur av einum landslagi, har veðurlagið kann slíta smálutir burtur. Ein einfald mynd av einum báti, djóri ella menniskja kann tí geva fleiri ymiskar møguleikar til tulking.
Børnini læra at hyggja eftir linjum, dýpd, mynstri og staðseting. Tey kunnu tekna av eini mynd, gera eina einfaldari endurgerð í leiri ella arbeiða við pappíri og kolblýanti. Soleiðis fáa tey innlit í, hvussu eitt tekin kann vera bæði ein mynd, ein frásøgn og ein partur av einum rituellum ella sosialum høpi.
Frá eygleiðing til spurningar
Arbeiðið byrjar við eygleiðing. Hvat síggja vit? Hvørjar linjur eru beinar, og hvørjar eru bognaðar? Eru fleiri myndir saman, ella sær tað út sum ein einstøk risting? Børnini skriva niður sínar tankar og læra, at eitt gott arbeiði ofta byrjar við at leggja merki til tað, sum onnur kanska ikki síggja.
Síðani kanna tey søguligar myndir, kort og frásagnir. Lærarin hjálpir teimum at skilja munin á fakta, tulking og giting. Hetta styrkir lesing, orðfeingi og evnini at grundgeva. Samstundis ger arbeiðið søguna nærverandi, tí børnini fáa høvi at seta seg sjálvi í samband við eitt ítøkiligt stað í Føroyum.
Samanbera ymisk sløg av fornminnum
Fornminni kunnu síggja sera ymisk út, men tey siga øll okkurt um lívið hjá fólki. Tá børnini samanbera ein hellurist við eina toft ella ein gamlan lut, læra tey at leita eftir bæði munum og líkskapum. Teirra arbeiði kann fevna um byggihátt, tilfar, endamál og sambandið við umhvørvið.
| Fornminni | Hvat kann tað vísa? | Hvussu arbeiða børnini við tí? |
|---|---|---|
| Hellurist | Tekin, myndir og møguligar frásagnir | Eygleiða, tekna og tulka |
| Toft | Gamlan bústað og gerandislív | Kanna form, stað og byggitilfar |
| Grótgarður | Mark, bø og arbeiðslag | Samanbera kort og landslag |
| Fornur lutur | Amboð, handverk ella nýtslu | Lýsa, flokka og endurgera |
Tað er eisini áhugavert at kanna, hvussu fornminni hanga saman. Ein bústaður krevur til dømis atgongd til vatn, jørð og verju, meðan ein hellurist kann vera knýtt at ferðslu, trúgv ella frásøgn. Við slíkum samanberingum læra børnini at hugsa um fortíðina sum eina heild heldur enn sum leysar hendingar.
Handverk, mál og mentan
Fornminni verða lættari at skilja, tá børnini sleppa at brúka hendurnar. Tey kunnu forma mynstur í leiri, arbeiða við náttúrutilfari, gera einfaldar prentmyndir ella byggja eina lítla endurgerð av einum gomlum bústaði. Handverkið gevur teimum eina kenslu av, hvussu nógv arbeiði og kunnleiki liggur aftan fyri einum gomlum lutum.
Í arbeiðinum fáa eisini føroyskt mál og siðir rúm. Nýggj orð verða brúkt í samrøðum, frásagnum og stuttum tekstum. Søga og mentan verða knýttar at tónleiki og rørslu, eitt nú tá børnini luttaka í føroyskum dansi og kvæðum. Tað vísir, at mentanararvur kann lærast bæði við eygunum, oyrunum og kroppinum.
Í arbeiðinum fáa børnini venjing í
- at eygleiða smálutir og lýsa tað, tey síggja
- at brúka søgulig orð og greiða frá sínum tankum
- at tekna, forma og skapa við ymiskum tilfari
- at lurta eftir øðrum tulkingum
Samstarvið kann fevna um
- arbeiði í smáum bólkum
- felags framløgur og frásagnir
- stuttar túrar í náttúruni
- samrøður við fólk, sum kenna søguna á staðnum
Trygg læring í felagsskapi
Tá eitt evni er opið fyri fleiri tulkingum, er tað týdningarmikið, at øll sleppa framat. Í einum tryggum flokki kunnu børnini siga, hvat tey halda, uttan at óttast at svara skeivt. Lærarin hjálpir teimum at grundgeva, lurta og broyta hugsan, tá nýggj vitan kemur fram.
Fornminni geva eisini eitt gott høvi at arbeiða tvørfakligt. Søga, landafrøði, føroyskt, myndlist, náttúra og støddfrøði kunnu møtast í sama verkætlan. Børnini kunnu til dømis máta eina tekning, gera eitt kort, skriva eina frásøgn og sýna arbeiðið fram fyri flokkinum ella foreldrum.
Frá skúlastovu til heim og náttúru
Læringin heldur fram, tá børnini fara heim. Tey kunnu spyrja ommur og abbar um gamlar leiðir, staðarnøvn, arbeiðshættir og søgur úr bygdini. Tey kunnu eisini taka myndir av gomlum grótgørðum og toftum, uttan at nerta við ella flyta nakað. Soleiðis gerst familjan ein virkin partur av søguligu læringini.
Vit vilja geva børnunum dirvi at vera forvitin og ábyrgdarkend. Fornminni skulu ikki bara síggjast sum gamlir steinar, men sum partur av einum livandi sambandi millum fólk, stað og tíð. Tá børnini skilja virðið í hesum arvi, verða tey betur før fyri at verja hann og bera søguna víðari. Les meira um arbeiðið og gerandisdagin á skúlanum, og lat barnið fáa lut í einum læringsumhvørvi, har søga, skapan og felagsskapur ganga hond í hond.
